يك تراژدي ايراني نقد مجموعه تلويزيوني «زير تيغ»

آرش فهيم
نمايش پيش پرده (آنونس) مجموعه تلويزيوني زير تيغ، اين گمان را ايجاد كرد كه با برنامه اي كم مخاطب طرف هستيم. حتي تيراژ آغازين آن كه حاكي از غم و سياهي بود، حاصل نوعي بيم و اميد بود. اميد از اينكه مجموعه اي متين و فاخر به نمايش درآمده است و بيم از اينكه كسي پاي آن ننشيند و چون خلاف عادت آمده است، بي مشتري بماند؛ زيرا مد روز چيز ديگري است. غالب مجموعه هاي تلويزيوني كه در سال هاي اخير به نمايش درآمده اند، ذائقه بينندگان را به تصاويري كليشه اي كه معمولا از يك سري الگوهاي ثابت پيروي مي كنند، خو داده اند.
اگرچه تلويزيون در ايران، به دليل ريشه داشتن در ارزش هاي مردمي، هيچ گاه از مسير حقيقي خودش منحرف نمي شود، اما واقعيت اين است كه رسانه ملي، در عرصه سريال سازي، باعث نزول سطح سليقه مردم شده است. مجموعه هايي كش دار كه معمولا از نظر ساختار و فيلمنامه دچار اشكالات مشهودي هستند. بخش زياد و يا تمام زمان اكثر اين برنامه ها در ميان خانواده ها و اقشار بالاي اجتماعي مي گذرد. آدم هايي كه هر دم يك شكل لباس مي پوشند و سر سفره هاي رنگين مي نشينند، ماشين هاي گران قيمت دارند و خانه هايشان چندصدمتر است. بررسي اين مجموعه ها اين نتيجه را نشان مي دهد كه سير روايي به طور غالب يكي است. آشنايي يك دختر و پسر جوان، موانعي كه سر راه آن ها قرار مي گيرد و درنهايت، وصال، شايد كمي پس و پيش وجود داشته باشد، يا جزئيات متفاوت باشد، اما در كل جز اين نيست.
اما «زير تيغ» اين الگوها را به هم زده است. سازندگان آن گويي با آنچه بيشتر مردم، از يك مجموعه تلويزيوني انتظار دارند، بيگانه هستند. ولي، چگونه است كه اين مجموعه مي تواند در جذب مخاطب موفق باشد؟ نظرسنجي ها نشان مي دهند كه زير تيغ، اين روزها، يكي از پربيننده ترين برنامه هاي صدا و سيماست و شواهد نيز نشانگر اين مسئله است كه مخاطبان از اين سريال راضي هستند.
علت اين توفيق را، اتفاقا مي بايست همين متفاوت بودن و كليشه شكني دانست. وجود بازيگران مطرح و توانمند هم اگر چه موثر است، اما دليل اصلي نيست. چون پيش از اين برخي مجموعه ها نيز از حضور نقش آفرينان معروف استفاده كرده اند و نتوانسته اند به اهداف خود برسند.
روايت زير تيغ، حكايت مردم عادي كوچه و بازار است. آنان كه روزگارشان با دلخوشي هايي، نه از جنس از ما بهتران مي گذرد. مردمي ساده كه ظاهر و باطنشان يكي است. جوانان آن، عين جوانان جامعه خودمان هستند. خانه هايي كلنگي و فضاهايي كه عمدتا بر محور زندگي اقشار فرودست جامعه شكل گرفته است.
زير تيغ، يك رئال تلخ و سياه است. حتي سير دراماتيك و داستاني نيز در اينجا مغاير با ديگر سريال هاست. تعليق، متكي بر كشاكش دروني يك مرد است كه ميان حقيقت و آنچه كه «من» او مي خواهد مانده است. اين التهاب و سرگشتگي است كه به مجموعه آهنگ بخشيده و آن را جلو مي برد. ساير اجزاء و عناصر مجموعه نيز با آن هماهنگ هستند. گريم شخصيت هاي فيلم بسيار باورپذير و طبيعي است. موسيقي نيز، با جريان فيلم همراه است، همان طور كه ميزان سن ها، گونه سخن گفتن، ديالوگ ها و رفتار آدم هايي كه مي بينيم، همه در كنار هم يك پيكره واحد را ساخته اند. گرچه به اعتقاد برخي، زيرتيغ بيش از حد غمناك است و ممكن است اثري منفي بر مردم بگذارد. اما اين وضعيت اقتضاي درام است. سريال قرار است، به «وجدان» در فرهنگ ايراني، بپردازد. به طبع، چنين هدفي از اين رهگذر عبور مي كند.
نكته جالب اين است، كه محمدرضا هنرمند، كارگردان اين اثر، در اصل يك كمدي ساز است. او را با فيلم هاي سينمايي چون مرد عوضي، موميايي 3، عزيزم من كوك نيستم و مجموعه هاي تلويزيوني كاكتوس كه همگي در قالب طنز كار شده اند مي شناسيم. اما اين هنرمند، نشان داد كه بيشتر با نرم افزار اندوه وارد است اثر خلق كند. نگارنده فيلمنامه اي فيلم نشده نيز از وي خوانده كه در آن نشانه هايي از اين توانايي ديده مي شود.
اما، ضعف هايي بر «زير تيغ» وارد است كه مي توان آن ها را ناشي از گرايش بيشتر كارگردان بر سينما و عدم رعايت برخي اسلوب هاي كار تلويزيوني دانست. سينما، تئاتر و تلويزيون، هر چند هر سه نمايشي هستند، اما اصول و روش هايي كاملا متمايز و خاص خود دارند. مثلا برخي ويژگي هايي كه خاص مجموعه تلويزيوني هستند كاربرد بيشترنماي نزديك (كلوز آپ)، تكرار صحنه ها، قابل فهم بودن مضامين و پيام ها و وجود داستان هاي فرعي دانست. اشكال اصلي روايت زير تيغ متمركز بودن روي محمود (پرويز پرستويي) و نبود هيچ گونه قصه فرعي است. اين نكته باعث شده كه ماجراها كند پيش بروند. مثلا چند قسمت فقط بحث عروسي و رفت وآمدهاي آن است يا چند قسمت به عزاداري و تشييع جنازه محدود شده است. اين مسئله در سينما يك امر طبيعي و مثبت است. اما در مجموعه اي كه قرار است 26 قسمت 50 دقيقه اي ميهمان خانواده ها شود، يك نياز است. اين درحالي است كه فيلم چنين گنجايشي را داراست. مثلا مي شد بيشتر به خسرو و زندگي وي، به عنوان نماينده كارگران از كار بي كار شده جامعه بپردازد. يا عمو قدرت همچنين. اين كار به غني شدن محتواي كار هم مي افزود و يكنواختي كه گاه به كسالت مي انجامد را از بين مي برد. همين طور غلبه غم و غصه بر آن را كاهش مي داد. عدم رعايت اين نكته همچنين باعث شد كه فيلم در پاره اي نقاط غيرمنطقي و غلط آميز جلوه كند. مثلا صحنه درگيري كاظم (آتيلا پسياني) با محمود و رخ دادن قتل. چطور اين امكان وجود دارد، كه دو دوست قديمي كه آن همه به يكديگر اعتماد داشتند، اين گونه تهمت ناروا به هم بزنند و به اين سادگي يكي، آن ديگري را از بين ببرد؟ به خصوص اينكه اين دو مرد پدران عروس و داماد بودند و قرار بود فرداي آن روز با هم فاميل شوند! اين اتفاق در همان حال كه چندان عقلاني به نظر نمي رسد شوك عظيمي بر مخاطب وارد كرد و باعث جريحه دار شدن روح او گرديد. غمبار بودن يك اثر هنري كه بر پايه تراژدي است، امري طبيعي است. اما وارد كردن شوك رواني بر مخاطب باعث بروز مشكلات اجتماعي و رواني مي گردد.
نكته ديگر اين مجموعه انتخاب پرويز پرستويي براي ايفاي چنين نقشي است. اگرچه او توانايي هاي خاصي دارد و در قسمت هاي نخستين نيز توانست به خوبي حالات روحي و رواني چنين شخصيتي را به نمايش درآورد. اما هر قسمت كه جلوتر آمديم، همان حالات تكرار شد. دليل اين مشكل در اين است كه پرستويي بيشتر بازيگري است با قابليت ايفاي نقش هاي معترض و تندخو. درحالي كه در اين سريال جاي يك انسان درون گرا كه دچار يك كشمكش باطني شده است را بازي مي كند. گاه حركات او يادآور نقش هايي است كه در فيلم هاي پيشينش بازي كرده. مثلا طاهره گفتن او فاطمه گفتن در آژانس شيشه اي و راحله گفتنش در به نام پدر را در ذهن تداعي مي كند.
اين گونه عوامل است كه منجر به پايين آمدن كيفيت فيلم شده است و اثرگذاري مثبت آن را كاهش داده است. اما «زير تيغ» با تمام شاخصه هاي مثبت و منفي اش، مي تواند شروع يك دوره جديد در «سيماي» كشورمان باشد. يك تجربه آغازين، در وادي بازگشت مجموعه هاي تلويزيوني به متن اجتماع و زندگي مردم كوچه و بازار. مردمي كه اگر بتوان حقيقت زندگي آن ها را به خوبي به تصوير كشيد و درد دل ها و دل خوشي هايشان را بازسازي كرد، هيچ گاه به سوي تصاوير كاذب و فريبنده آنتن هاي بيگانه نخواهند رفت. اين يك راه طولاني است و زير تيغ هنرمند، آغاز اين راه است.